و غير الكافه نوعان : عوض و غير عوض : قبلا بيان شد كه « ما » حرفيه زائده بر دو قسم است : 1 - كافه كه بحث آن گذشت 2 - غير كافه كه هم‌اكنون مورد بحث است . بايد توجه داشت كه اين قسم مانع از عمل عوامل قبل نمىشود و اين قسم داراى دو نوع است : الف - « ما » حرفيه زائده غير كافه عوضيه ، ب - « ما » حرفيه زائده غير كافه غير عوضيه . فالعوض : عبارت است از « ما » غير كافه‌ايى كه عوض از لفظ محذوفى واقع شود و در زبان عرب در دو موضع و محل استعمال مىشود : أحدهما : « ما » عوض « كان » مانند قول عربها « أمّا أنت منطلقا انطلقت » كه در اصل « انطلقت لأن كنت منطلقا » بوده است كه معناى مثال اين گونه است : « رها شده‌ام به دليل اينكه تو رها شده‌اى » پس از آن ، جار و مجرور « لأن كنت منطلقا » به جهت اختصاص و حصر مقدم از فعل « انطلقت » شد سپس « كان » به جهت اختصار حذف شده و ضمير مخاطب به صورت منفصل درآمده و « ما » عوض از « كان » محذوف آورده شده است و لام تعليل نيز به علت وقوع مابعدش در موضع مفعول له به جهت اختصار حذف گرديده و نون « أن » به علت قريب المخرج بودن با ميم ، تبديل به ميم و سپس در ميم « ما » ادغام مىشود . و بعد « أن » تعويض « ما » عنه ارتكب * كمثل « أمّا أنت برا فاقترب » در اين صورت جمهور نحويون مىگويند ضمير منفصل محلا مرفوع و اسم « كان » محذوف مىباشد و اسم منصوب بعد از آن خبر آن است لكن ابو على فارسى و شاگرد او ابن جنى قائل هستند كه اين دو معمول « ما » مىباشند . كه به جهت نيابت از « كان » عمل آن را مىكند . الثاني : دومين موضع استعمال « ما » زائده غير كافه عوضيه ، عوض « كان » و اسم آن بعد از ادات شرط مىباشد ، مانند : « إفعل هذا إمّا لا » كه در اصل « إفعل هذا إن كنت لا تفعل غيره » مىباشد كه « كنت » كلا حذف شده و عوض آن « ما » آورده شده و نون « إن » بعد از تبديل به ميم در ميم « ما » ادغام شده است . شايان ذكر است